Җәйге кояш астында иркәләнеп утыра Галимәрдән карт. Кояшның рәхимле нурлары карт сөякне дә йомшартырлык шул.

«Ходайга мең шөкер! Үземнең җанга якын, туып-үскән җиремдә мәңгелеккә күчәм. Минем ата-бабаларымны, кара йөрәк – чукындыручылардан саклап, сыендырып калган җирләр шул бу», – дип уйлады Галимәрдән карт. Ул ишегалдында эскәмиядә, шактый юан булып үскән агачка аркасын терәп утыра. Үзе кебек карт тирәкнең сырлы-сырлы кайрысыннан җылы бөркелгән кебек. Менә ул, моңланып, әкрен генә җыр сузып җибәрде:

Кара да гынай урман, караңгы төн,

Яхшы атлар кирәк үтәргә, ә-ә-ә,

Карурманны чыккан чакта,

Кисеп алдым пар усак, а-а-ай,

Айрылмаек, дус булсак…

Капка келәсе келтерәп ачылды. Ихатада яшь хатын-кыз тавышы ишетелде:

– Исән-саумы, Галимәрдән бабай!

Тавыш килгән якка гәүдәсе белән чак кына борылды карт:

– Шөкер, кызым, шөкер! Хәмидә кызым, синме әллә? Үзең сәламәт кенәме? Гаиләң, бала-чагаң иминме?

– Рәхмәт, Галимәрдән бабай, барыбыз да имин! Үзеңнең сәламәтлек ничек?

– Ходайга мең шөкер, йөреп торам, кызым!

– Йөрергә язсын, Галимәрдән бабай! Гарифәттәй өйдәме? Күлмәк итәгемне тектерәсем бар иде.

– Өйдә, кызым. Кер, кер, өйгә уз!

Хәмидә – күршеләрнең яшь килене. «Акыллы бала, сөйләшүеннән күренеп тора. Фатих улының бәхете бар, исән-сау гына торсыннар», – дип уйлады Галимәрдән.

– Кызым, Хәмидә!

– Әү, Галимәрдән бабай? – дип, Хәмидә болдырга менгән җирдән туктап калды.

Галимәрдән бер ноктага төбәлгән килеш дәвам итте:

– Син, балам, җыйнак кына гәүдәле, бик матур кыз бала.

– Каян беләсең, бабай, мине күргәнең юк бит синең?

– Сукыр булсам да, колакларым, әлхәмделилла, яхшы ишетә! Шундый да матур сөйләшә белгән кеше – үзе дә матур була, кызым!

Хәмидә өйгә кереп киткәч, өзелгән җырын дәвам итте:

 

Заманалар авыр, юллар ябык,

Дус-иш кирәк гомер итәргә, ә-ә-әй,

Карурманны чыккан чакта,

Кисеп алдым пар каен, а-а-ай,

Айрылмаек, дускаем…

 

«Без заманның авыр чакларын күп күрдек. Инде балаларга аларны күрергә язмасын!» – дип уйлады Галимәрдән карт, күңеле белән балачагына, яшьлегенә әйләнеп кайтты.

Бормаланып аккан Ык елгасы, Мөслим авылының зәңгәр күзле, оялчан бер кызы шикелле, бер караганда, әрәмәлекләр арасына кереп югала, бер караганда, кояштай балкып килеп чыга. Ык буеннан искән җил борынга балык, төнбоек исләрен алып килә. Ихтыярсыз, күңел шунда тартыла, елга дулкыннарына чалкан ятып, агым уңаена агасы да агасы иде…

…Таң атып килә. Ык буенда әтисе белән Галимәрдән җигүле акбүз атка утырып йөриләр. Атасының җылы куенына сыенып бару шундый рәхәт, тәненә аның йөрәк тибеше сизелеп тора. Әнә еракта аларның ак йорты күренә. Аннан тирә-якка нур бөркелә. Аның янында гына тагын бер йорт утыра, анысы да биек итеп нараттан буралган. Галимәрдәннең туган йорты ул. Ык буенда сыерлар, көтүе белән атлар утлап йөри, түбәнгәрәк төшкәч, тимерче алачыгы, ике тегермән – болар барысы да Хантимернекеләр, үсеп җиткәч, Галимәрдәнгә күчәчәк. Атасы куенында оеп барган улына дәште:

– Улым, күрәсеңме, киң болыннарны, елга-күлләрне, ерактан күренеп торган әрәмәлекләрне? Аларның барысын да Ходай яраткан, без – коллары өчен. Икмәк үстерер өчен яңгырын, кояш җылысын яраткан. Шушы мал-туарны, бәндәләрем ач булмасын, дип яраткан. Беркайчан да онытма, улым, тырыш кеше беркайчан да ач булмас. Ә ялкау, кулыннан эш килмәгән бәндә гомергә хәерче булыр.

Галимәрдән – заманында Мөслимнең хәлле бер кешесе булган Хантимер һәм ата-анасы Казан якларыннан күчеп килгән бай кызы Мәгъсумәнең иң зирәк малае иде. Әткәсе белән әнкәсе бер-берсен ихтирам иттеләр. Балалар беркайчан да аларның бер-берсенә ачуланып дәшкәннәрен ишетмәде. Аталарының эшләре гөрләп барды. Басу-кырында игеннәре уңды, тимерчелегендә сука, сәнәк ише эш кораллары ясалды, тегермәннәрендә он тарттырылды. Гаилә бернәрсәгә дә мохтаҗ булмады. Галимәрдән, башка туганнары кебек, мәдрәсәдә аң-белем алды. Мөслимнең хәлле кешеләре еш кына аларның ике катлы ак йортына җыелды. Шундый чакларда, әтисе Хантимер, улын чакырып: «Яле, улым, абзыйларыңа сабагыңны укып күрсәт әле», – дип, мәдрәсәдә укыган сабакларын сөйләтеп карый иде. Галимәрдән шул чагында чатнатып укып та, сөйләп тә күрсәтә. И, шунда әтисенең горурланудан нур сипкән күзләрен күрү, бай абзыйларның сокланып тел шартлатуларын, мактауларын ишетү рәхәт тә була иде. Абзыйлар:

– Бу угылың киләчәктә мулла, галим булырга охшап тора, Хантимер кордаш!

– Афәрин! Атаңа охшап, бик гакыллы булгансың, олан! Бәхетең-тәүфыйгың күп булсын! – дип, кайсы аркасыннан сөя, кайсы көмеш тәңкә тоттыра, кайсы малайның кулларына бер кушуч прәннек-кәнфит сона. Галимәрдән, алган күчтәнәчләрен бүлешергә, бертуганнары янына йөгерә.

Авылдагы абруйлы кешеләрнең шундый мактауларын ишетеп, угылыннан канәгатьлек хисе йөзенә чыккан атасы чаршау белән бүленгән аралыктан елмаеп карап торган хатынына дәшә:

– Әнкәсе, әйт җәтрәк, чәй чыгарсыннар!

Беркөн Хантимерне, басудагы игеннәрен карарга киткән җирдән, арбага салып алып кайттылар. Ул бик тә агарган һәм ике кулы белән эчен тоткан. Аны күтәреп алып кереп, сәкедәге түшәккә салдылар. Көннәр үтте, әмма Хантимернең хәле яхшы якка үзгәрмәде. Авыл мулласыннан яздырып алган тәлинкәдән су эчертү дә, ерак авыллардан алып килгән им-томчыларның да ярдәме тимәде. Беркөн шулай авырып яткан Хантимер хатынын һәм барлык балаларын үз янына чакырып китерде. Хәлсез тавыш белән гомер буе тырышып тапкан малының кайсы кемгә каласын бәян итте. Беренче хатыннан туган балаларга тегермән, тимерчелек һәм басу җирләре. Икенче хатынга да шулай ук тегермән, җир биләмәсе, мал-туарлар. Хантимер сөйләп бетергәч, өлкән балалар өметсезлеккә бирелеп елый башладылар. Галимәрдән килеп, атасының кочагына сыенды. Әле ул атасының тиздән үләчәгенә ышанмый, аны һаман да терелер, дип өметләнә иде. Ә агарып калган Мәгъсумә, сөрмәле күзләрен зур итеп ачып, аңламаган төсле иренә карады да, кинәт кенә сәке янына, идәнгә бөгелеп төште.

– Юк, юк, Хантимер, андый сүзләр сөйләмә, зинһар! Каладан духтыр китертербез, ташлап кына китмә мине! Китсәң, үзең белән алып кит мине дә! – дип, Мәгъсумә өзгәләнеп елады.

Кечкенә балалар, әниләре елаганны күреп, аңа кушылдылар. Хантимер, хәлсез тавыш белән:

– Балалар, әнкәгез белән генә сөйләшик әле, – диде. Балалар, кечкенәләрне кулларына алып, әкрен генә тышка чыкты. Ә Галимәрдән һаман кузгалмады.

– Улым, Галимәрдән, бар, чыгып тор, әнкәңнең үзенә генә әйтер сүзем бар иде, – дигәч кенә, Галимәрдән, елый-елый, тышка чыгып китте.

– Мәгъсумә, син минем сөекле хатыным булдың. Мин синнән мең кат бәхил. Миңа рәнҗеп калмыйсыңмы?

– Нинди рәнҗү, син – минем бәхетем, Хантимер! Зинһар, мине ташлап китмә!

– Мәгъсумә… Сабыр бул! Мин киткәч, сиңа ялгызыңа тормыш көтүе авыр булачак. Син хатын-кыз… Яшь. Балалар ишле… Тырышып тапкан малны әрәм итмәслек ир-атка кияүгә чыксаң, рухым тыныч булыр иде…

– Миңа синнән башка беркем дә кирәк түгел!

– Алай димә…

Икенче көн туып килгән чакта, газиз әткәләре җан бирде. Балалар арасында аталары үлемен иң авыр кичергәне Галимәрдән булды. Бу вакытта аңа бары унике яшь кенә иде. Галимәрдән, кабер өстенә ятып, елады да елады. Аны атасының кабереннән аерып ала алмадылар. Ул мулла абзыйның: «Чү, балам, мөселман углына болай килешми. Сабыр бул!» – дип нәсихәт укуына да колак салмады. Авылдашлары әкрен генә таралышты. Малай зиратта ялгызы калды. Көн кичкә авышты. Аның шешенгән күз кабаклары авыраеп йомылды…

…Көтмәгәндә, караңгылыкны ерып, ап-ак атка атланган, Хозыр Ильяс кебек ак киемнәрдән җайдак күренде. Галимәрдән, башын күтәреп:

– Әтекәй, әтекәем! – дип, аңа ташланды. Хантимер атыннан төшеп, улын кочагына алды.

– Улым, син елама! Җирне тырнап еласаң да мин кайталмыйм инде. Миңа да, әниеңә дә үпкәләмә. Туганнарың синең кулыңа кала, улым. Нык бул! Миңа китәргә кирәк, бар, син кайт инде, улым, – диде дә, атына атланып, күздән югалды.

Кинәт кенә күзләре әчетә башлады, Галимәрдән уянып китте. Кабер өстендә ята икән ич, әткәсенең кабере өстендә. Елаудан күзләре шешенгән, җирне тырный-тырный, бармаклары канап беткән, өс-башы кабер туфрагына баткан иде. Әткәсен төшендә генә күргән икән шул! Ничек төштә генә булсын инде?! Үзенең тәне белән әткәсенең җылы кулларын, үзгә якын тәмле исен тойды бит ул! Кинәт аның күңелендә моңсу җиңеллек барлыкка килде. Төштә генә булса да әткәсе белән очрашып була, төштә генә булса да…

Караңгылыкны ярып:

– Улым! Галимәрдән! – дип, сузып-сузып кычкырган тавышны ишетте. Бу – әнисе Мәгъсумә, аны эзләп килгән.

– Әнкәй, мин монда!

– И-и улым, улым! Ятим колыным минем! – дип, әнкәсе Галимәрдәнне кочагына алды. Әнкәсенең кайнар күз яшьләре тамып, Галимәрдәннең ачык муенын пешерде.

– Әйдә, улым. Бик теләсәк тә, атаңны кире кайтара алмыйбыз. Ничек тә алга таба яшәргә кирәк…

Алты бала белән тол калган Мәгъсумә аптырап калды. Барлык хуҗалык белән Хантимер һәм аның өлкән угыллары шөгыльләнгәч, ул хуҗалык эшләреннән һич кенә дә хәбәрдар булмады. Мәгъсумә нәрсәгә тотынырга, эшне нәрсәдән башларга да белмәде.

Менә бервакыт аларның йортына, Хантимер хатынының шактый байлык белән тол калганын ишетеп, күрше авыллардан яучылар агыла башлады. Мәгъсумә, иренең гомер буена тырышып тапкан малын әрәм итәрмен, балаларым белән хәер сорашырга калырбыз, дип, күрше авыл мөәзиненә хатынлыкка барырга ризалыгын бирде. Затлы кеше, акыллы булыр, балаларымны да ятим итмәс, дип уйлады ул күңеленнән. Ләкин өметләре генә акланмады. Ир кеше, Мөслимгә килеп, Хантимернең яңа салынган ике катлы бурасын сүтеп, дистәдән артык атларын, сыерларын гына алып китте. Капка алдына тезелеп басып калган ятим балаларга борылып та карамады хәтта. Олау-олау мал-мөлкәт, көтүе белән мал-туар куып алып кайткан ирен каршылаган Мәгъсумә:

– Хәзер балаларны алып кайтабызмы? – дип сорады. – Мин әзер инде, менә әнкәйләргә кертеп чыгарга бераз күчтәнәч тә алдым, – дип ашыгып, үзе дә бер олауны тизрәк бушатырга теләп, кечкенәрәк әрҗәгә барып ябышты.

– Нинди балалар, минем балаларым юк.

Мәгъсумә, аңламыйча, борылып карады:

– Минем балаларым. Син бит мине балаларым барлыгын белеп алдың!

Ләкин малларны урнаштыру, нарат бүрәнәләрен бушаттыру мәшәкате белән әвәрә килгән ир аны тыңлап та тормады. Мәгъсумә арба янына куллары белән йөзен каплап сыгылып төште…

…Мәгъсумә, җае чыкканда балаларын күреп, аларга күчтәнәчләр калдырып китте. Ул, килгән саен: «Менә, озакламый, сезне дә алып китәрмен», – дип юатты. Ире, каты бәгырьле генә түгел, булган байлыкны тота белми торган кеше дә булып чыкты. Хантимердән калган байлыкны уңга-сулга таратты. Моны күреп, күңеле әрнегән Мәгъсумә, иреннән качырып, акча тулы ике кечкенә сандыгын яшереп, бакча артына күмеп куйды. Юк, ятмады Мәгъсумәнең җаны бу ир затына. Аның пакь күңелле, һәркемгә карата гадел булган Хантимеренә беркем дә җитә алмас шул инде…

Тормыш бер көйгә салынды. Ләкин Галимәрдән үзләрен ташлап киткән әнисенә үпкә саклады. Ничек ташлап китә алды ул үз балаларын! Алты бөртек бала анадан башка ничек яшәсен! Сеңелкәшләре бигрәк тә кечкенә, берсенә алты, икенчесенә бары дүрт кенә яшь әле. Кечкенәләрне әбиләре, ягъни, аналарының әнкәсе үзләренә алып китте. Галимәрдән бертуган ике абыйсы белән төп йортта калды. Дөрес, өлкән агалары Мәгъсумәдән туган өч малайны язмыш кочагына ташламады. Кулларыннан килгәнчә ярдәм итеп тордылар. Галимәрдән өлкән агаларына ияреп эшли башлады. Аның ул вакытта иң зур байлыгы – мәдрәсәдә алган белеме, әтисеннән алган затлы тәрбиясе булды. Ул талдан каз оялары, чабаталар, кәрҗиннәр үрергә өйрәнде. Төрле кара эшне эшләде. Аның эшкә кулы ятуын, тырышлыгын күзәтеп йөргән өлкән агалары, исәп-хисапка маһир икәнен дә күздә тотып, үсмерне кибеткә приказчик итеп куйдылар.

Әллә ничә башка үсеп киткән кебек булды Галимәрдән. Менә беренче сатып алучы керде.

– Әссәламегаләйкем, углым!

– Вәгаләйкемәссәлам, Садыйк абзый!

– Приказчик абзаң ерак китте микән?

– Приказчик мин хәзер, Садыйк абзый!

– Шулаймыни, углым? Син кем оланы соң әле? Танымыйм бер дә.

– Хантимернең өченче углы буламын!

– Ә, ә, беләм, беләм, яхшы кеше иде Хантимер. Затлы нәселдән икәнсең, хуп, хуп! Миңа, углым, керәчин генә бир әле.

– Хәзер, Садыйк абзый! Тагын нәрсә бирим?

– Булды, олан, башка нәрсә кирәкми. Керәчинем беткән иде. Рәхмәт!

Садыйк карт, баскан урынында таптанып, дәвам итте:

– Карчыгым үлеп китте бит, углым, бик кайгылы булдым. Янәшәдә булганда, кадерен белмәгәнмен.

Картның яшьле күзләрен күргәч, Галимәрдәннең дә яшь күңелендә җәрәхәтләре яңарды.

– Бибинур әбинең үлеп киткәнен ишетмәгән идем.

Галимәрдән ике кулын кушырып: «Иннәә лилләәһи вә иннәә иләйһи рааҗигуун. Вә иннәә иләә раббинәә ләмүңкалибүүн. Әллааһүммәктүбһү фил-мүхсининиинә вәҗгаль китәәбәһүү фии гыйллиййиинә вәхълүфһү галәә гакыйбиһии фил-гаабириин. Әллааһүммә ләә түхәрримнәә әҗраһүү вә ләә тәфтиннәә бәгъдәһүү вәгъфир ләнәә вә ләһүү», – дип дога кылды.

Галимәрдәннең карчыгы рухына багышлап дога кылуыннан күңеле булган Садыйк карт:

– Бәрәкалла, углым! Атаңа охшап гакыллы бала булгансың син, рәхмәт төшкере! Күңелләрем бушап калды, – диде.

– Сәламәт бул, Садыйк абзый!

Садыйк карт: «Менә бит, яхшы булды. И-и, кара әле, Хантимернең өченче углы да нинди күркәм егет булып үсеп килә», – дип, сөйләнә-сөйләнә ишеккә юнәлде.

– Йомышың булмаса да кереп йөр, Садыйк абзый!

Авылда төрле тормыш белән яшәүчеләр бар иде. Җитеш тормыштагылар да, очын-очка ялгап көн күрүчеләр дә. Менә беркөнне сәләмә генә киенгән бер хатын керде. Кыенсынып кына сәлам бирде дә, он салынган агач кисмәк янына барып, озак кына нидер исәпләгән кебек, карап торды.

– Кара әле, энем… Бурычка бер-ике кадак кына он биреп тормассың микән? Балаларыма ашатырга бернәрсәм дә калмады… Аллаһ боерган булса, киләсе айга түләрбез.

Галимәрдәннең күзалдына ач утырган, кечкенә генә ябык гәүдәле балалар килеп басты. Ул күңеленнән, кибет хуҗасы булган өлкән агасы нәрсә әйтер икән дип, шикләнеп кенә киштәдәге бурычлар кенәгәсен кулына алды.

Тик озак эшләргә генә туры килмәде. Авылдашларының бурычка алып торулары көннән-көн күбәйде. Ахыр чиктә, агасы: «Юк, энекәш, чыкмый синнән приказчик», – дип, бу эштән азат итте.

Бик еш исенә төшерә малай әтисен. Бу авыр минутларда да Хантимернең әйткән сүзләре күңел түреннән кайтаваз булып яңгырады: «Без, тимер җыеннары, улым, бирешә торганнардан түгел!» Әтисе сөйләгәннәрдән, бик борынгы заманнарда Тимер исемле хан булган. Бик тә көчле һәм гакыллы булган ул хан. Имеш, Хантимернең дә тамырлары шул ханга барып тоташа.

Малай көн дә, каерылып-каерылып, әнкәсе киткән олы юлга карады. Аның кире кайтуын зарыгып көтте. Тик белсә иде Галимәрдән, ул чакларда ана йөрәгендә нинди ут янганын.

Мәгъсумәнең күңеленнән балалары бер дә чыкмады. Аларның һәрберсен аерым-аерым күз алдыннан кичерде. Нишлиләр икән алар хәзерге минутларда, әнкәләрен сагынып боегалар микән? Рәнҗиләрдер инде әнкәләренә. Ул, хәтерен югалткан бер бичара кебек, беркем белән дә сөйләшмәде, үз уйларына чумып йөрде. Җае чыккан саен Мөслимгә барып, балаларын күреп килү ягын карады.

Хатынның үзенә, салкын карашына түзмәде яңа ир: «Кулыңнан бер эш килми, әрәмтамак! Олак үзеңнен Мөслимеңә!» – дип, талак әйтеп, беркөн куып чыгарды.

Мәгъсумә балалары янына кайтуына бик сөенде. Йортка ямь керде. Кызлары, бер дә артыннан калмый, тагылып йөрделәр. Мөсәвәрә:

– Әнием, син бүтән беркайчан да китмисеңме? – дип сорады.

– Юк, кызым! Беркайчан да сезне ташлап китмәм бүтән! – дип, Мәгъсумә кызларын күкрәгенә кысты.

Бер-бер артлы еллар үтте. Әле олыгайса да, чибәрлеген җуймаган, күркәм холыклы Мәгъсумәгә яучылар килүдән туктамады. Әмма ул барысын да кире кагып барды. Ике өлкән угыллары Хөснимәрдән белән Гайнетдин бер-бер артлы өйләнделәр. Йортлар салып, башка чыктылар. Галимәрдән дә күптән инде өйләнерлек егет. Ләкин күңеленә ошаган кызлар юкмы, өйләнү турында сүз чыкса, сүзне икенче якка борып җибәрә. Гәүдәгә әтисе кебек төз, нык булса, әнисеннән куе керфекле коңгырт күзләр, тулып торган җыйнак иреннәр, чокырлы ияк алган. Бу сыйфатлар Галимәрдәнне, яшь кызларның тәмле йокыларын качырырлык дәрәҗәдә чибәр итә. Атасы кебек йомшак күңелле, йомшак телле иде Галимәрдән. Аның сөйләме үзгә матур, төзек, кешеләргә карата бик тә итәгатьле булганга, авыл халкы, яратып: «Төче Галимәрдән» кушаматы такты. Галимәрдән, балта остасы буларак, тирә-юнь авылларда да дан казанды. Энесе Таҗетдинне үзе белән ияртеп, эшкә өйрәтте. Үзгә булды Галимәрдән. Аның кебекләр кичке уенда, аулак өйләрдә күңел ачканда, ул сукыр лампа яктысында калын-калын китаплар укыды. Булган белеменнән разый булмыйча, Минзәлә мәдрәсәсенә барып укып та йөрде.

Бервакыт Мәгъсумә, җитеп килгән кызлары Мөнәвәрә белән Мөсәвәрәне ияртеп, ярминкәгә чыкты. Балаларның өс-башларын бөтәйтәсе бар. Җыелган бирнәләренә җитешмәгән әйберләрне алып өстәргә кирәк. Арбалар, әрҗәләр арасыннан йөргәндә, күңеленең аңлатып булмый торган ягы белән, кемнеңдер көйдергеч карашын сизде үзендә. Мәгъсумә, энҗе калфагы өстеннән япкан яулыгын йөзенә каплабрак, караш иясенә күтәрелеп карады. Ул үз күзләренә ышанмады. Тораташтай катты да калды. Аның каршында Хантимер тора иде! Шул ук нур чәчеп торган зәңгәр күзләр, пөхтә итеп алынган саргылт сакал-мыек, төз гәүдә. Тик бераз олыгайган гына. Юк, бу адәм таныш түгел. Мәгъсумәдән күзен дә алмый елмаеп торган ир затының Хантимернеке кебек бит урталары, тагын да сөйкемлелек өстәп, чокыраеп керми. Юк, юк, нишләп Хантимергә охшасын. Тик чеметем генә, бәлки… Мәгъсумә, кызларын җитәкләде дә, кинәт бөтенләй икенче якка борылып китеп барды.

 

Шулай беркөнне, Галимәрдән басудан кайтып килгәндә, үзләренең капка төбендә атын тугарып торган адәмне күреп, имәнеп китте. Бу таныш түгел адәм, ерактан тач аның атасына тарткан иде. Галимәрдән атын тыеп әкренәйтте. Танырга теләп, ир-атны баштанаяк күзәтте. Әллә әткәйнең без белмәгән берәр туганымы, дип уйлады. Теге кеше Галимәрдәнгә карап елмайды. Ат өстеннән сикереп төшкән яшь егеткә ике кулын сузып:

– Әссәламегаләйкем, олан! – диде

– Вәгаләйкемәссәлам! – дип җавап бирде Галимәрдән.

– Кем дип белик, абзый?

– Мин Дусай авылыннан Арыслан булам. Сезгә бик зур үтенеч белән килдем.

– Әйдә, абзый, өйгә уз. Чәй артында сөйләшербез!

Бераз кыенсыныбрак кунак өйгә атлады.

Улына ияреп кергән чит ир-атны күреп, Мәгъсумә аптырап китте. Бу – ярминкәдә күргән теге ир заты иде. Ул яулык чите белән йөзен каплап, сәлам кайтарды.

– Улым, утырт кунакны, хәзер аш алып чыгам.

Татар халкында хуҗалар тәкъдим иткән ризыктан баш тарту зур тәрбиясезлек санала. «Аштан олы булу» диләр аны. Аштан соң кагы-төше белән чәй чыгарды Мәгъсумә. Чәйнең соңында дога кылгач, кунак Галимәрдәнгә дәште:

– Мөмкин булса, әниеңне чакырып кертмәссеңме, олан? Минем әйтәсе төп гозерем әнкәңә кагыла.

Галимәрдән әнкәсен түргә чакырды.

Атасына охшаган абзый, учы белән сакал-мыегын сыпырып, фикерен җыеп торды да сүз башлады:

– Мин Дусай авылыннан Арыслан атлы кеше булам. Өч ел элек хәләл җефетем дөньялыктан бакыйга күчте… Унбиш яшьлек угылым ятим калды, бу урынга җиткәч, Арысланның тавышы калтырап китте. Ул тамагын кырып куйды да сүзен дәвам итте.

– Йорт-хуҗалыгым ныклы, мал-туарым да бар, һичбер эштән курыкмыйм. Гүр иясе булган ирең турында яхшы сүзләр ишетергә туры килде. Әгәр дә ки, мине тиң күрсәң, бергә тормыш корып җибәрсәк, икебезгә дә олыгайган көндә җиңелрәк булмасмы, диебрәк килүем, – дип, сораулы-ялварулы карашын әле Мәгъсумәгә, әле Галимәрдәнгә төбәде дә фикерен төгәлләп куйды. – Яучыларны кире кайтарганыңны белеп, үзем килергә булдым.

Бераз тын торгач, Мәгъсумә сүз башлады:

– Минем дә әле башлы-күзле булмаган угылларым Галимәрдән белән Таҗи, ике кызым бар. Мин аларны ташлап китмим, ачуланма, кем, Арыслан, – диде.

– Соң, мин дә бит ташлап китәргә кушмыйм. Бергә-бергә башлы күзле итәрбез, Аллаһ боерса! Балаларны да алып китәрбез, Мәгъсумә.

Мәгъсумә улына карады. Сабыр гына тыңлап утырган Галимәрдән:

– Мин хәзер балигъ кеше, үз көнемне үзем дә күрә алам. Әнкәй, син үзеңә кара инде, – диде. Ул бу кешегә каршы килерлек бернәрсә дә күрмәде. Киресенчә, Арысланның сүз йөреше матур ишетелде, күз карашы тугры күренде.

– Киңәшләшми торган эш түгел, – диде Мәгъсумә. – Туган-тумачам белән дә киңәшләшәсем бар.

– Дөрес әйтәсең, Мәгъсумә, киңәшле эш таркалмас, дигән картлар. Күпме тиеш булса, шуның хәтле көтәрмен ризалыгыңны.

Тик, алга таба матур өметләр баглап яшәгәндә, көтмәгәндә, Герман сугыш башлады. Авыллардан ир-атлар сугышка китте. Хантимернең беренче хатыннан туган уллары да ут эченә керделәр. Хөснимәрдән белән Гайнетдин дә алар артыннан китте. Мөгаен, тиздән Галимәрдәнне дә чакырырлар. Абыйларыннан сирәк кенә хатлар килде.

Менә Галимәрдәнне дә сугышка озаттылар. Арбага төялешеп киткәндә, әнкәсе белән туганнары елап озатып калды. Ә кайбер яшь егетләрне сөйгән кызлары да озатты. Шул вакытта Галимәрдәннең күңелен үкенү көйдереп узды. Ул әле кызлар кулы да тотып карамаган икән бит. Ятим калганнан бирле бар белгәне – эш булды.

 

Фронт кырында бик каты барды сугыш. Башны калкытырлык түгел. Төрле яклап ут ява. Галимәрдәннең бер күзен пуля кыйпылчыгы яндырып үтте. Яралы күзеннән гөрләп кан китте. Ул, кесәсеннән кулъяулык чыгарып, күзенә каплады. Яра сызлавына чыдап булмый, ә кан агудан туктарга да уйламый. Ул инде бернәрсә дә күрми башлады. «Яшисе килә… Туган җиремә кайтып, тормыш көтәсем, өйләнеп, балалар үстерәсем килә!» – дип, ачынып уйлады ул. Мондый хәлдә бернәрсә дә эшли алмаганын аңлады. Якындарак бер кое шәйләнде. Шул коега таба шуыша башлады. Бәлки ярасын юа алыр. Ышыкланып, кое эченә үрелде. Шулвакыт башы әйләнде, егет ниндидер караңгылык чоңгылына чумды. Аңсыз күпме ятканын хәтерләми Галимәрдән. Уянып китте дә, үзенең кайда икәнен аңларга тырышты. Тирә-як караңгы, базда утыра булыр. Каян килеп эләкте ул бу базга? Башын күтәреп, өскә карады, аннан яктылык күренеп, исән күзен чагылдырды. Тырышып-тырмашып өскә үрмәләде Галимәрдән. Баздан чыгып җиткәндә, ул үзенең кое янына шуышканын хәтеренә төшерде, чыккач та, тирә-ягына күз салды. Әнә аның сугышчан дуслары бер тирәдә йоклап яталар. Ул үзендә шулхәтле хәлсезлек сизде, дуслары янына шуышып барды да, аларга сыенып йоклап китте.

Төшендә әнкәсен күрде ул, әрәмә буенда болынлык, ике абыйсы белән алар кечкенә. Шул болында куыш-куыш уйныйлар. Әнисе аларга карап елмая. Якындагы әрәмәлектә сандугачлар сайрый. Менә Галимәрдән кулына күп итеп чәчәк җыйды да әнкәсенә йөгереп барып сузды… Һәм шул чакта уянып та китте. Янәшәдәге дусларына күз салды. Ник бер селкенеп карасыннар. «Арыганнар, бичаралар», – дип уйлады Галимәрдән. Үзенең дә кузгалырлык хәле юк иде. Бу вакытта ерактан носилка тоткан, шинельләре өстеннән кызыл тәреле япма кигән солдатлар күренде. Ул калкынып куйды. Дусларын да уятырга кирәк. Галимәрдән янәшәдә яткан солдатларга дәшә башлады, берсенең җилкәсеннән тотып селкетте. Алар берсе дә кымшанмады. Галимәрдәннең башына шаулап кан менде, йөрәген яндырып: «Алар бит исән түгелләр!» – дигән уй килде.

 

Уллары сугышка киткәч, бигрәк авыр булды Мәгъсумәгә. Төннәрен дә йокламыйча үткәрде. Башта уйлар, уйлар. Газизләрең ут эчендә йөргәндә, ничек тыныч кына йоклап ятасың. Исәннәрме алар, бәлки… Юк, юк, ана күңеле сизә, исәннәр! Шундый билгесезлек утларында янганда, Мәгъсумә сукыр лампаны кабызып куя да, кыйбла ягына карап утырып, уллары исәнлегенә дога кыла. Догаларын укып алгач, күңелгә бераз гына тынычлык иңә. Шуннан соң гына сәкегә барып ята. Менә башын түшәккә терәгәч тә төш күрә башлый… Имеш, кояшлы матур җәй, Мәгъсумә уллары белән киң болында сәйран кылып йөри. Уллары өчесе дә кечкенә. Тирә-юньдә чәчәкләр, Хантимернең күзләре төсле зәп-зәңгәр! Галимәрдәне кулына күп итеп чәчәкләр җыйган да: «Әнкәй, бу сиңа!» – дип елмаеп, аңа суза. Шулчак, һавада зур кара бөркет очып килде дә угылларының әле берсенә, әле икенчесенә, әле өченчесенә һөҗүм итә башлады. Мәгъсумә, кычкырып, бөркеткә йодрыклары белән сукмакчы була, тик буе гына җитми.

Мәгъсумә тагын шабыр тиргә батып уянды.

Сыер савып, төпчек угылы Таҗетдин белән абзар тирәсендә мәшәләнә башлады. Таҗетдин кушканны көтми, абзарларны чистарта, зур-зур кисмәкләргә су ташый. Мәгъсумә кош-кортларга җим болгатканда, келтерәп капка келәсе ачылды. Мәгъсумә күтәрелеп караса, ишегалдында аның өлкән угылы Хөснимәрдән, елмаеп, әнкәсенә кочагын ачып килә.

– Улы-ым! Улыкаем, исән-сау кайттыңмы, газизкәем! – дип, Мәгъсумә чәчләренә чал кергән Хөснимәрдәннең кочагына атылды.

– Кайттым, әнкәй! Үзегез исән-сау тордыгызмы?

Бу шатлыктан Мәгъсумә, калтыравыклы тавышы белән, төпчегенә кычкыра башлады:

– Таҗи, улым, абыең кайтты! Таҗи дим! – Ананың бар дөньяга ишетелерлек итеп кычкырасы килде бу мизгелдә.

Олыгаеп киткән, яраланган икенче угылы да сугыштан әйләнеп кайтты. Тиздән, бер күзен сугыш кырында калдырып, Галимәрдәне дә кайтып җитте.

Ә авылда зур үзгәрешләр көтә иде Галимәрдәнне. Тыныч тормышка кайтам, дигән егетне туган ягында мәхшәр каршы алды.

Бу вакытта илдә революция канат җәйде. Хәлле крестияннарның җирләре, маллары тартып алынды. Каршы чыкканнарны кулга алдылар, хәтта үтерделәр дә. Хантимернең беренче хатыныннан туган балалары, каршылык күрсәтмичә, булган малларын большевикларга тапшырдылар. Яңа властька баш бирмәгән Хәсәншаны, ат койрыгына тагып, авыл буйлап сөйрәтеп йөрделәр дә, урман буена алып барып аттылар. Ул – Хантимергә кардәш тиешле иде.

Әйе, аңлап булмый торган заманнар килде. Яңа власть хәерчеләргә матур тормыш вәгъдә итте. Байгураларга бил бөгү булмаячак, бар кеше дә белем алырга хаклы, хатыннар да ирләр белән бер хокукта булачак ди, имеш. Гади халык шатланды, якты өметләр баглады. Галимәрдәннең дә ышанасы килде бу әкияти матур киләчәккә. Үзе кебек авыл яшьләре белән беррәттән аны партиягә алдылар. Тик җанын гына каршылыклы фикерләр тырнады. Тырышып, үз көчләре белән мөлкәт туплаган авылдашларын чын күңелдән кызганды Галимәрдән. Исендә, аның атасы да тынгысыз, ару-талуны белми эшли торган зат булды. Хәзер үз атасына хыянәт итәдер кебек тоелды аңа.

Шундый каршылыклы уйлар белән эче пошып йөргәндә, Галимәрдән гашыйк булды! Дус егете Хафизларга йомыш белән баргач, аның сеңлесе Гарифәне күреп, күңел тынычлыгын җуйды.

Иртә-кич Галимәрдәннең уенда зәп-зәңгәр күзле, матур буй-сынлы Гарифә генә булды. Дусты Хафизның да Галимәрдәннең сеңлесе Мөнәвәрәгә ничектер үзгә, сөеп караганын сизеп йөрде ул. Бер көнне тотты да Хафизга ярып та салды: «Хафиз, әйдә сеңелләрне алышабыз!» Хафиз, дустының болай кисәк әйтүенә исәңгерәп торды да: «Әйдә!» – диде.

Гарифә дә, Галимәрдәнне күргән саен, йөрәгенә ниндидер кайнар дулкын йөгергәнен тоеп йөрде. Бу нык бәдәнле, сөйкемле егетне кабат-кабат күрәсе килде. Абыйсы Хафиз белән гәпләшкәндә, үтә йомшак, ягымлы тавышын ишетеп, тыңлап туймады. «Гомер буе ишетсәм дә туймас идем мондый тавыштан», дип уйлады Гарифә. Аңа, хәтта, сугышта алган, бер күзен сызып үткән яра да килешеп торадыр кебек. Ләкин затлы нәселдән чыккан егеткә беткәнмени авылда кияүгә чыкмаган чибәр кызлар. Юк, үзеңә тиң булмаган егетне уйлап, йөрәгеңне яралама, Гарифә! Егетнең Хафиз абыйсы янына килеп йөрүләре ешайды. Гарифә, аның күзенә чалынмаска тырышып йөрсә дә, Галимәрдән белән һәрвакыт күрешергә туры килде. Шулай беркөн Галимәрдән аларның капкасыннан кереп барганда, Гарифә ишегалды уртасында сыер савып утыра иде. Галимәрдән, ягымлы итеп:

– Сау гынамы, Гарифә! – диде.

Гарифәнең сулышы капты, күкрәгенә кайнар дулкын тулды. Ул тирән сулыш алды да:

– Әйбәт кенә, Галимәрдән! – дип, җавап кайтарды.

– Гарифә, нишләп кичләрен уенга чыкмыйсың?

– Анда ни калган инде миңа? Яшь кызлар чыксын, әнә!

– Син картмыни? Шундый сылу килеш картаерга ашыкма! Миннән дә кечерәк бит әле син! Мин сине көтәрмен, Гарифә!

– Көтмә, Галимәрдән, үз тиңнәреңне кара. Минем кечкенә кызым бар.

– Мин барыбер көтәм сине, кич белән су буена төшәрсең!

Төшмәде Гарифә су буена. Галимәрдәнне күргәнче, мәхәббәтнең нәрсә икәнен дә белмәгән кыз-хатын, эче тулы ут булса да төшмәде су буена. Ул кыз бала түгел, балалы хатын, килешми егетләр башын әйләндереп йөрү. Аннан соң, ата-анасына ни йөзе белән егет янына очрашуга киттем, дип, чыгып китәсең. Эх, һәр яшь кызның да башыннан үткән, сөйгән ярлар белән су буйларында очрашулар, мәхәббәт хатлары юллаулар, өянке төбендә оялып кына үбешүләр Гарифәгә язмаган. Аны яшьлек читләтеп кенә үткән дә киткән. Курчаклы уйнар вакытта, карт бабай астына ташлаган!

Гарифәнең язмышы, шул чордагы күп кенә татар кызларының язмышы кебек, ачы булды. Аның атасы усаллыгы белән дан тоткан Хәлиулла, кызлары Гарифә белән Канифәгә бик кырыс булды. Бөтен игътибарын кызларының намусын саклауга бирде. Аларны, кичке уеннарга түгел, кыз-кыркын җыела торган өмәләргә йөрүдән дә тыйды. Гарифәгә унбиш яшь тулгач, бер карт бабайга кияүгә бирделәр. Балалыгы чыгып та бетмәгән Гарифә, качып кайтып, елый-елый мич башына менеп утырды. Әйтерсең, туган йортындагы шул мич башы аны саклап, яклап кала ала! Ләкин аталарына охшаган рәхимсез агалары Сибгатулла белән Сабир, аның ялыну-ялваруларына колак салмастан, карт Гайнетдингә кире илтеп бирделәр. Гайнетдиннән бер кыз баласы туып, бераз үсә төшкәч, карт ир үлеп китте.

 

Әмма Галимәрдән барыбер үзенекен итте. Беркөнне анасына әйтеп салды:

– Әнкәй! Мин өйләнергә булдым!

Анасы, кинәт әйтелгән сүзгә каушабрак:

– Күптән вакыт инде, улым. Кем кызын алырга булдың?

– Хәлиулла кызы Гарифәне.

– Туктале, улым. Ул кызы – бала белән тол калган кызымы?

– Әйе, шунысы, әнкәй.

– Соң, беткәнмени сиңа җиләк кебек кызлар, усал Хәлиулланың балалы кызын алмасаң?

– Миңа башка кызлар кирәкми, әнкәй! Мин Гарифәгә өйләнәм! Йә гел өйләнмим, ялгыз калырмын!

– И бала, бала, тәмам башыңны әйләндергән икән…

Җомга көнне, ястү намазын укыгач, Гарифә, чәй хәзерләп, әткәсе белән әнкәсенә дәште. Үзе, сәкедә уйнап утырган җирдән йоклап киткән ике яшьлек Кәшифәне һәйбәтләп яткырып, өстенә юрган япты. Шулчак ишекне шакыдылар. Гарифә, барып, ишекнең келәсен ачты. Ишектән Галимәрдән белән Мәгъсумә күренде. Алар сәлам биреп, кыенсынып кына эчкә үттеләр. Гарифә аптырап карап торды да тиз генә эчке бүлмәгә кереп китте.

Каушап калган Майтап, кунакларны чәй эчәргә чакырды.

– Кызым, Гарифә, чык, кунакларга чәй яса!

Гарифә кунакларга самавырдан чәй агызды. Галимәрдән, күзен дә алмый, аңа карап утыра. Гарифәнең тәне ул караштан кояш нуры астындагы кебек иркәләнә. Аның өчен өйдәге бар кешеләр, бар нәрсәләр эреп юкка чыкты. Ул гүя кунаклар каршында йөгереп йөрми, ә җылы дулкын өстендә йөзә. Монда бары Галимәрдән һәм Гарифә генә! Тик Мәгъсумә түтинең өтеп алган усал карашы гына аны чынбарлыкка кайтара.

– Болай соңлап йөргәнгә ачуланмагыз инде, Хәлиулла абзый! Үзегез беләсез, йорт-җирдә эш-мәшәкатьнең бетәсе юк. Галимәрдән углым да җомга көнне барыйк, диде.

– Шулай, эшнең бетәсе юк, – дип, Мәгъсумәнең сүзен җөпләде Гарифәнең атасы Хәлиулла.

– Озын сүзнең кыскасы, Хәлиулла абзый, Майтап түтәй! Сезнең кызыгыз Гарифәне Галимәрдән углыма сорап килдек. Углымны үзегез дә беләсез, бик тәртипле булып үсте. Кулыннан эш килә.

Ләкин бу сүзләр Хәлиулла белән Майтап өчен артык иде инде. Хантимер малаеның аларның тол калган, балалы кызларын сорап килү гайре табигый хәл булып, алар ни әйтергә дә белми аптырап калдылар. Бу вакытта йөзе оялудан кызарып чыккан Гарифә күзләрен күтәреп карарга кыймый басып тора бирде.

Бер-берсенә карашып торган ир белән хатын телгә килделәр. Иң башта Хәлиулла:

– Кызыбыз Гарифә дә азып-тузып йөргән бала түгел. Ире үлеп киткәч, беркая да чыгып йөрмәде, бар белгәне эш булды. Үзем ирең Хантимер белән, урыны оҗмахта булсын, якын дуслар булдык. Хәзер угылларыбыз бер-берсен дус итә. Углың Галимәрдәнне дә яхшы яктан гына беләбез. Вә ләкин, туган-тумача белән дә җыелып киңәш итсәк, артык булмастыр. Шулай бит, анасы?

– Шулай, шулай, атасы. Мин үзем дә каршы түгел.

Майтапның ялындырган булып кыланган иренә, эчтән генә ачуы да чыкты бераз. Соң шундый кешеләр кызыңны сорап килсәләр, ике куллап риза булырга кирәк бит инде. Кире уйлап куймасалар гына ярар иде.

Кунаклар китү белән, Майтап:

– Соң, атасы, нишләп шунда гына ризалыгыңны бирмәдең соң инде? – диде.

– Ашыкма, карчык, үзем беләм. Тиз генә риза булып, кызның бәһасен төшерәсем юк. Кызларыннан ничек котылырга белмиләр, дип әйтерләр.

Гарифә, үзенең ризалыгын беркемнең дә сорап тормавы ачуын китерсә дә, дәшмәде.

Галимәрдән, Гарифәнең ата-анасы ризалыгын алганнан соң, никах көнен билгеләр өчен, анасын ияртеп, тагын ул яшәгән йортка ишек какты. Булачак кияү белән кодагый никах көнен билгеләп кайтып киттеләр.

Гарифә сәке өстендә уйнап утырган аксыл чәчле, битләре кабарып торган, ап-ак тәнле кызына күз салды да тыелып кына елап җибәрде. Анасы Майтап аның елап утырганын күрде дә:

– Нәрсә, марҗа кебек балавыз сыгып утырасың? Ни булды? – диде.

– Баламны үзем белән алырга рөхсәт итмәсәләр, нишләрмен?

– Әллә саташтыңмы син? Хантимернең углы үзе сине кияүгә алырга теләгәндә, нинди бала сөйлисең син? Имчәк баласы түгел инде, үзем карармын. Алып китсәң дә, барыбер миңа китерерсең. Килен булып төшкәч, бианага да, иргә дә хезмәт күрсәтергә кирәк була! Эшең болай да муеннан булыр. Бәхетем бар, дип куанасы урынга, авыз күтәреп елап утыра! Чит авылда түгел бит, килеп йөрерсең баланы күрергә. Тора-бара, яңадан ирең риза булса, алып та китәрсең, иншаллаһ!

Галимәрдән белән Гарифәнең һәм Хафиз белән Мөнәвәрәнең никахлары бергә үтте. Алар бергә-бергә яңа тормышка аяк атладылар.

Шактый белемле кеше буларак та, агач эше һәм башка бик күп һөнәрләр иясе булып та Галимәрдән авылда бик кирәкле саналды. Колхозда бригадир булып эшләде, кичләрен гади халыкны укырга, язарга өйрәтте. Бу эшләрне яратып башкарды. Ә бервакыт, басуда эшләгән колхозчылар, арып, ял итәргә утырдылар. Бригадирлары килгәнен абайлап алган берсе:

– Әнә, Төчекәй килә, тәмле телләре белән эшкә куа инде безне, – диде, еракка карап. Галимәрдән, килеп җитеп:

– Менә бит, күпме хезмәт башкаргансыз! Сезгә эш чыдыймыни. Тагын бер җилпенсәгез, бетерәсез сез моны! – дип елмайды.

Колхозчыларга һәрвакыт уен-көлке сөйләп, күңелләрен күтәреп эшләтә белде Галимәрдән.

Авылда партия членнары наданлыкка каршы көрәш алып барды. Укый-яза белмәгән бер генә кеше дә калмаска тиеш. Гарифә белән Галимәрдән таңнан чыгып китеп, караңгыда гына өйгә кайттылар. Караңгыда да сукыр лампа уты яктысында өйдә эш дәвам итте. Авылның укый-яза белмәгән кешеләре Галимәрдәннән өйрәнергә йөрделәр. Кемдер укырга-язарга, ә кемдер чабата үрергә өйрәнде. Галимәрдән белән Гарифәнең күңеле иркен, беркайчан да сукранмадылар, кешеләргә ачык йөз белән тордылар. Бер-бер артлы туган балалары – Рәхимә, Рәшидә, Зөфәр тупылдап үсеп киләләр. Ул үтә дә бала җанлы кеше булып чыкты. Эштән кайту белән иң элек, балаларын һәрберсен кулына алып, аларның хуш исләрен исни-исни сөя. Кабартма битләреннән, йомшак тәннәреннән, кечкенә генә кул-аякларыннан үбә. Ул аларны «төчтрүнкәләр» дип атый, ягъни «Төче» балалары. Гарифәнең генә бәхете китек, аның беренче ирдән туган кызы Кәшифә генә яннарында түгел, анасы янында калды. Аны үз яннарына алырга дип, Галимәрдәнгә ничек әйтергә?

Әнисенең кияүгә киткәнен хәтерләми Кәшифә. Ул үзен белә башлаганнан бирле әнкәсен көтә. Әнкәсе озак кайтмый тора аның. Ә кайтканда, тәмле күмәч алып кайта, кызын алдына алып сөя. Кәшифә рәхәтләнеп әнкәсе белән сөйләшә. Аның Майтап әбисе күп сөйләшергә яратмый, вакыты юк. Кичләрен бик арып китмәсә генә әкиятләр сөйләп ала. Әнкәсе бераз утыргач та каядыр ашыгып чыгып китә. Ә Кәшифә елап кала. Әнисен бер дә яныннан җибәрәсе килми шул. Аның дус кызлары Мәрьям белән Гайшәнең әнкәләре озакка китмиләр икән. Аларның әткәләре дә бар. Ә Кәшифәнең атасы үлгән. Ул кечкенә генә булган әткәсе үлгәндә, Мәрьямнең бишектә яткан апае кебек кенә. Әбисе аңа, синең сеңелләрең, энекәшең бар ди. Кечкенә-ә генә алар, ди. Әле сөйләшә дә белмиләр икән. Аның бик тә шул кечкенә генә бәбиләрне күрәсе килә. Кәшифә нәниләрне сөйләшергә дә өйрәтер иде.

Кыш җитте. Кәшифә, тәрәзәгә капланып, күбәләк-күбәләк кар яуганын күзәтә. Өйдә күңелсез. Тышка чыгар иде, аягына итеге юк. Урамда балалар тау шуадыр. Патша төшереш уйныйлардыр. Кәшифә боегып утырганда, өйгә әнкәсе кайтып керде. Кызчык атылып барып кочагына сарылды.

– Әнием, мин сине шундый сагындым!

– Мин дә сагындым, кызым! Менә сиңа нәни итекләр алып килдем. Хәдичә әби бирде, аның оныклары үскән инде. Берәрсенә ярар диде. Әйдә, кызым, киен!

– Әнием, кая барабыз?

– Сеңелләреңне, энеләреңне күрергә.

Кәшифә, шатланып, бер урында сикергәләп алды, кулларын чәбәкләде. Гарифә кызының чәчләрен тасмалап үрде дә, киендереп, тышка алып чыкты. Алар җитәкләшеп урамнан атладылар. Тышта шундый матур, аяк астында кар шыгырдый.

Менә бер зур, биек йортка килеп җиттеләр. Ишегалды да матур, абзар-куралар сандык кебек пөхтә. Кар сарып киткән болдырга менделәр. Ишекне ачып кергәч, тагын өскә таба менеп киткән баскыч күренә. Кәшифәнең күзләре идәндә, искеләрдән сырып ясалган зур эчмәк өстендә уйнап утырган кечкенә генә өч балага һәм түрдәрәк өсте ак челтәр белән капланган бишеккә төште. Балалар да, уйнауларыннан туктап, Кәшифәгә карадылар. Аннан исләренә килеп, һәммәсе: «Әни! Әни!» – дип, шаулашырга тотындылар. Әнкәсе «Әйдә, кызым, чишен», – дип, үзе дә чишенде дә, балалар янына барып, иң кечкенәсен кулына алды. Ә әзрәк зурраклары әнкәләренең ике ягыннан кочып асылындылар.

– Якынрак кил син дә, кызым. Менә, апайларың белән таныш.

Кәшифә аларга таба якынрак атлады. Берсе оялып, әнисенең итәгенә уралды. Гарифә иелеп, кызын Кәшифәгә таба күрсәтеп:

– Монысы Рәхимә исемле. Кызым, оялма, бу – синең Кәшифә апаң була.

– Аңа ничә яшь? – дип сорады Кәшифә.

– Дүрт тула инде озакламый.

– Ә миңа – алты! – диде Кәшифә горурланып. – Мин дәү!

– Әйе, кызым, син – апа кеше!

– Ә монысына? – дип сорады Кәшифә әнкәсенең алдында селкенми дә аңа карап утырган бәбигә күрсәтеп. Бәбинең күзләре зәп-зәңгәр төймә кебек түгәрәк. Шулвакыт, Рәхимә исемле кыздан кечерәге, коңгырт күзле, каратут тәнлесе, игътибарсыз калудан курыккан кебек, үзенең кулындагы тәтиен сузып, Кәшифә янына килде.

– Мә, апа!

Кәшифә, аның тәтиен алды да, зур кешеләр кебек тәтине өскә күтәреп:

– Зу-у-ур булып үс! – дип, кире үзенә бирде. Бала кеткелдәп көлеп җибәрде. Аңа кушылып Кәшифә дә, әнкәләре дә көлде.

– Монысы – Рәшидә атлы, өченче яше белән бара. Ә монысы, – иң кечкенә бәбигә күрсәтеп, – Зөфәр атлы, әле аңа бер генә яшь, – дип, әнкәсе Кәшифәне апайлары белән таныштырды. Бәби, түземсезләнеп, әнисенең изүен тарткаларга кереште. Әнкәсе аңа имәргә күкрәген бирде. Баласы имеп туйгач, аны идәндәге эчмәккә утыртып куйды.

– Кәшифә, кызым, уйнап алыгыз, мин сезгә ашарга хәзерлим.

Кәшифә рәхәтләнеп апайларын уйнатты, алар аңа бик тиз ияләште.

Гарифә балаларны утыртып ашатты. Ә Кәшифә эчтән генә: «Менә әни кайда озак тора икән», – дип уйлады.

– Әни, мин дә монда торачакмынмы?

Әнисе авыр сулап куйды да:

– Кызым, әбиең белән бераз тор инде. Ул бит ялгыз, син дә янында булмасаң, аңа бик читен булыр, – диде.

Кәшифәнең кәефе төште, күзләре боегып калды. Шуны күреп алган әнисе:

– Син дә монда торырсың озакламый, бераз гына сабыр ит инде, яме, – диде.

Шул барудан соң, әбисе Майтап та Кәшифәне алып баргалады әнкәсе яшәгән йортка. Апайларының да әбиләре бар икән, Мәгъсумә исемле. Мәгъсумә әби, әнкәләре эштә чагында оныкларын карап тора икән.

Әнкәсенең кайтуын көтә-көтә, озын, салкын кыш та, гөрләвекле яз да узды. Ягымлы, җылы җәй җитте.

Әнкәсе озак килми торса, әбисеннән качып кына әнкәсе һәм апайлары яшәгән йорт янына бара башлады. Читән ярыгыннан йортны күзәтте Кәшифә. Менә, әнкәсе чыгар да: «И-и минем кызым килгән икән», – дип алып кереп китәр. Анда ул апайлары белән уйнар. Шундый татлы хыялга бирелеп, озак көтә кыз. Ләкин әнкәсе күренми дә күренми. Кәшифәнең битләре буйлап кайнар яшьләр агып төшә. Ә йорттан Мәгъсумә әби генә чыгып, йә бала киемнәрен элеп кереп китә, йә чиләк тотып чыга да, сарай тирәсендә кайнашып ала да, кире өйгә кереп китә. Ул әби Кәшифәне күрми дә бугай. Ә кайчагында, Кәшифә озаграк торганда, бер абзый килә бу өйгә. Беркөнне Кәшифәне күреп дәште. Кәшифә курыкмады бу абзыйдан. Чөнки абзыйның күзләре Кәшифәгә бик ягымлы тоелды.

Галимәрдән, читән буена сарылып, җиде-сигез яшьләр тирәсендәге елап торган кызны танымады. Яулык астыннан саргылт чәчләре бүселеп чыккан яланаяклы кыз, әкрен генә тавыш белән, үксеп-үксеп елый. Аның борын тирәсенә балчык та сыланган. Галимәрдән кызга эндәште:

– Ни булды, нигә елыйсың? Әйбер-караң авыртмыймы? – диде.

Кыз сизелер-сизелмәс: «Юк», – дип, башын селкеде.

«Кем баласы булыр бу? Күрше-тирә баласына охшамаган», – дип уйлады Галимәрдән.

– Бар, апаем, кайт өеңә, өеңдә югалтканнардыр сине, – диде йомшак кына Галимәрдән һәм өйгә кереп китте. Бу хәл башка көннәрне дә кабатланды. Өйгә кергәч, хатыннан сорармын, ул танымый микән, дип, көн дә үзенә вәгъдә биргән Галимәрдән, өйгә кергәч, шунда ук вәгъдәсен онытты. Менә беркөнне үзенең вәгъдәсендә торды.

– Гарифә, кара әле, көн дә бер бала безнең читән буенда елап тора. Син танымыйсыңмы? Кем баласы булыр микән ул?

Гарифә башын иеп, күзләрен яшерде. Аның күзләренә яшь тыгылган иде.

– Минем кызым ул, Галимәрдән…

Шулчак Галимәрдәннең йөрәгенә аңлатып бетермәслек хисләр тулды. Бер яктан, ул инде Гарифәнең баласы барлыгын оныткан диярлек. Ул бала искә төшкәндә, йөрәгендә ниндидер көнчелек уты дөрләп алганын сизә. Чөнки ул бала – хатынының кайчандыр башка ирнеке булуын искәртеп торучы дәлил иде. Икенче яктан, Галимәрдәннең күңелен вөҗдан газабы кимерә. Исән анасы бар килеш, баланы ятимлеккә дучар итү коточкыч җинаять кебек тоела.

– Нигә алып килмәдең соң син аны үзең белән?

– Әнкәй бирмәде. Үзем карап үстерәм, диде. Егет кешегә барасың, аңа артык йөк булмасын, дип әйтте.

Галимәрдәннең әллә нидән кәефе кырылды. Чәен ашык-пошык кына эчте дә, тышка чыкты. Читән буенда елап торган кыз күренми иде инде…

 

Йолдыз ЗӘКИЕВА
Равил Заһидуллин рәсеме

 

 

«Мәйдан» №8, 2019 ел.

Дәвамын алдагы көннәрдә сайтыбыздан укый аласыз. 

 


Комментарий язарга